ว่าด้วย ที่พึ่งให้โทษ
ในสมัยหนึ่ง ณ พระเชตวันวิหารพระพุทธเจ้าทรงเล่าเรื่องนี้ขึ้น เพราะมีภิกษุรูปหนึ่งกำลังลำบากใจ...บรรณศาลาที่ไหม้… กับบทเรียนราคาแพงภิกษุรูปนั้นตั้งใจปฏิบัติธรรมอย่างดีจึงออกไปอยู่ป่า หวังจะเจริญกรรมฐานให้ก้าวหน้า
เขาไปอยู่ที่หมู่บ้านห่างไกลสร้างกระท่อมเล็กๆ (บรรณศาลา) ไว้พักอาศัยแต่แล้ว…เพียงเดือนเดียวเท่านั้น! ไฟไหม้กระท่อมวอดหมดเขาคิดว่า“ถ้าไม่มีที่อยู่แบบนี้ เราปฏิบัติธรรมลำบากแน่”จึงไปขอให้ชาวบ้านช่วยสร้างใหม่แต่คำตอบที่ได้คือ…“ตอนนี้ทำนาก่อนนะ”“เดี๋ยวต้องหว่านข้าว”“ต้องทำรั้วก่อน”“รอเก็บเกี่ยวก่อนนะ”ผลคือ…
ผ่านไป 3 เดือนเขาต้องนอนกลางแจ้งตลอดไม่มีสมาธิ ไม่มีความสงบสุดท้าย…กรรมฐานก็ไม่ก้าวหน้าเลยกลับไปหาพระพุทธเจ้าเมื่อออกพรรษาภิกษุรูปนั้นกลับไปหาพระพุทธเจ้าพระองค์ถามว่า“อยู่สบายไหม? ปฏิบัติได้ผลไหม?”ภิกษุตอบตามตรงว่า“ไม่ได้ผลเลย เพราะที่อยู่ไม่เหมาะครับ”พระพุทธเจ้าฟังแล้วตรัสว่า“แม้แต่สัตว์ยังรู้ว่า ที่ไหนควรอยู่ ที่ไหนไม่ควรอยู่แล้วเหตุใดเธอจึงไม่รู้?”ก่อนจะเล่า “เรื่องในอดีต” ให้ฟัง… อดีตกาล… บนต้นไม้ใหญ่ครั้งหนึ่ง พระโพธิสัตว์เกิดเป็น “พญานก”อาศัยอยู่บนต้นไม้ใหญ่กับฝูงนกจำนวนมากต้นไม้นั้นดูสมบูรณ์ แข็งแรงเหมือนเป็น “ที่พึ่งที่ดีที่สุด”
แต่วันหนึ่ง… กิ่งไม้เริ่มเสียดสีกันเกิดควันบางๆ ลอยขึ้นพญานกเห็นแล้วใจสะดุด “ถ้ากิ่งไม้เสียดสีกันแบบนี้…เดี๋ยวต้องเกิดไฟแน่!”และเมื่อไฟเกิด… ใบไม้แห้งจะติดไฟ ทั้งต้นไม้จะลุกไหม้ ฝูงนกจะหนีไม่ทัน!พญานกจึงรีบบอกทุกตัวว่า“ที่นี่อันตรายแล้ว!ภัยกำลังเกิดจากที่ที่เราอาศัย รีบบินไปที่อื่นเถอะ!”
เมื่อจบเรื่อง…ภิกษุรูปนั้น ได้ดวงตาเห็นธรรมบรรลุโสดาปัตติผล แก่นของเรื่องนี้เรื่องนี้ไม่ได้แค่พูดถึง “ที่อยู่” แต่ลึกกว่านั้นคือ…ที่พึ่งบางอย่าง… อาจทำร้ายเราได้คนที่เราพึ่ง อาจไม่ช่วยจริงสถานที่อาจไม่เหมาะกับชีวิตเราความเคยชินอาจพาเราไปสู่ความพัง คนฉลาดจะ “ดูให้ขาด”เห็นสัญญาณอันตราย รีบออกไม่รอให้พังแล้วค่อยหนี คนประมาทจะ “อยู่ต่อเพราะเคยชิน”“ยังไม่เป็นไรหรอก”“เดี๋ยวค่อยดู”แล้วสุดท้าย…ก็สายเกินไป
พระศาสดาตรัสว่า ดูก่อนภิกษุ ในกาลก่อน แม้สัตว์เดียรัจฉานทั้งหลายอยู่บนยอดไม้ ก็ยังรู้ความสบาย และไม่สบายของตนอย่างนี้ เพราะเหตุไร เธอจึงไม่รู้ ดังนี้.
ครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว จึงทรงประกาศสัจจะทั้งหลาย.
ในเวลาจบสัจจะ ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล.
ฝ่ายพระศาสดาก็ทรงสืบอนุสนธิ ประชุมชาดก ว่า
นกทั้งหลายที่ทำตามคำของพระโพธิสัตว์ ในครั้งนั้น ได้เป็น พุทธบริษัท ในบัดนี้
ส่วนนกผู้เป็นบัณฑิต ได้เป็น เราเอง แล.
