อรรถกถา มหากปิชาดก
ว่าด้วย คุณธรรมของหัวหน้า
พระศาสดา เมื่อประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน ทรงปรารภญาตัตถจริยา คือการบำเพ็ญประโยชน์เพื่อพระญาติ แล้วจึงตรัสเรื่องนี้ ดังนี้.
กาลครั้งหนึ่งนานมาแล้ว พระพุทธเจ้าทรงเล่าเรื่องนี้แก่พระภิกษุทั้งหลาย เพื่อสอนเรื่อง “การเสียสละเพื่อส่วนรวม”
ในอดีตกาล มีพญาลิงตัวหนึ่ง แข็งแรงมาก กำลังเทียบเท่าช้างถึง 5 เชือก มีลูกน้องลิงอยู่ถึง 80,000 ตัว พวกเขาอาศัยอยู่ในป่าหิมพานต์ ใกล้แม่น้ำคงคา และมีต้นมะม่วงใหญ่ต้นหนึ่งที่ผลของมันทั้งหอมและหวานจนเทวดายังอิจฉา
เพื่อความปลอดภัย พญาลิงจึงสั่งลูกน้องให้กินเฉพาะผลไม้ที่อยู่บนต้น และห้ามไม่ให้ผลใดตกลงน้ำ เพราะกลัวคนจะเห็นแล้วตามมาหาพวกเขา
แต่แล้วก็เกิดเรื่องขึ้น — มีผลมะม่วงลูกหนึ่งซ่อนอยู่ในรังมดแดงบนต้นไม้ ลิงทั้งหลายไม่เห็น มันร่วงลงน้ำไปจนลอยไปติดข่ายจับปลาของพระราชาเมืองพาราณสี
เมื่อพระราชาได้ชิม ก็รู้สึกติดใจมาก จึงสั่งให้ทหารนำเรือแล่นทวนแม่น้ำขึ้นไปตามหาต้นมะม่วงต้นนั้นจนเจอ และเสด็จไปพักใต้ต้นไม้ พร้อมออกอุบายว่าจะล้อมยิงลิงทั้งหมดเพื่อเอาเนื้อมากินกับมะม่วง
ลิงทั้งหลายตกใจมาก วิ่งมาหาพญาลิงเพื่อขอความช่วยเหลือ พญาลิงจึงตัดสินใจกระโดดจากต้นไม้ข้ามแม่น้ำ แล้วใช้เถาวัลย์ผูกต้นไม้ไว้ ทำตัวเองเป็น “สะพาน” ให้ลูกน้องลิงปีนข้ามตัวไปสู่อีกฝั่งหนึ่งอย่างปลอดภัย
แม้จะเจ็บปวดจากการโดนเหยียบย่ำ แต่พญาลิงก็ไม่ยอมถอย ยืนหยัดเป็นทางผ่านจนลิงทุกตัวรอดพ้นจากอันตราย
ทว่า...ลิงตัวหนึ่งที่เคยอิจฉาพญาลิง คือ เทวทัต (ในอดีตชาติ) กลับใช้จังหวะนี้เหยียบพญาลิงแรงๆ จนกระดูกหักและบาดเจ็บหนัก
เมื่อพระราชาเห็นเหตุการณ์ทั้งหมด ทรงซาบซึ้งในความเสียสละของพญาลิงมาก จึงมีรับสั่งให้ช่วยชีวิตพญาลิงไว้และให้การดูแลอย่างดีที่สุดก่อนสิ้นใจ 
พญาลิงได้กล่าวเตือนพระราชาว่า: “คนเป็นผู้นำที่ดี ไม่ใช่ใช้คนเพื่อประโยชน์ตน แต่ควรเสียสละเพื่อนำความสุขมาสู่ประชาชน ผู้นำควรเหมือนสะพาน ที่ให้คนข้ามไปยังความปลอดภัย โดยไม่ห่วงตัวเอง” หลังจากพญาลิงสิ้นชีวิต พระราชาทรงจัดพิธีศพอย่างสมเกียรติ สร้างเจดีย์บรรจุกระโหลกพญาลิงไว้เพื่อระลึกถึง และบูชาด้วยดอกไม้ของหอมตลอดพระชนม์ชีพพระองค์ดำรงตนเป็นพระราชาที่ดีตามคำสอนของพญาลิง และเมื่อสิ้นพระชนม์แล้วก็ได้ไปเกิดในสวรรค์
ข้อคิดจากเรื่องนี้
ผู้นำที่แท้จริงคือผู้เสียสละเพื่อส่วนรวม
การมีเมตตาและไม่ยึดติดในตัวตน จะทำให้ผู้อื่นปลอดภัย
แม้จะไม่มีความสัมพันธ์ทางสายเลือด แต่หากเราทำดีต่อกัน ก็เปรียบเหมือนญาติที่แท้จริง
พระศาสดา ครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว ทรงประกาศสัจธรรมทั้งหลาย แล้วทรงประชุมชาดกไว้ว่า.
พระราชาในครั้งนั้น ได้แก่ พระอานนท์ ในบัดนี้
ลิงขี้อิจฉาได้แก่ พระเทวทัต
บริษัททั้งหลายได้แก่ พุทธบริษัท
ส่วนพญาลิง ได้แก่ เราตถาคต ฉะนี้แล.
